ลูกมีความสุขเหรอครับ ที่ต้องร้องไห้ทุกวัน

“คุณหมอคะ ลูกอายุ 3 ขวบ ดื้อมาก ร้องไห้ไม่มีเหตุผล เหมือนเรียกร้องความสนใจตลอด แม่เหนื่อยมาก เบื่อมากกับพฤติกรรมแบบนี้ของลูก คุณหมอมีคำแนะนำไหมคะ ?” – คุณแม่ท่านหนึ่ง ก็แล้วคุณแม่คิดว่าลูกมีความสุขเหรอครับ ที่ต้องร้องไห้ทุกวัน ! ก็ถ้าอยู่ด้วยกันแล้วไม่มีความสุขและเหนื่อยขนาดนั้น วิธีคิดและวิธีเลี้ยงที่ทำอยู่มันก็คือ #ใช้ไม่ได้ ก็แค่นั้น เพราะคำตอบมันก็บอกอยู่แล้วตรงหน้า ต้องเปลี่ยนใหม่ หนึ่ง – #ดื้อมาก – อะไรคือ “ดื้อ” ก่อน อันดับแรก เคลียร์ให้ชัด เพราะเด็กนั้นซุกซนตามวัย ถ้าประเภททุกพฤติกรรมที่ลูกทำคือ #ดื้อหมด ให้กลับมามองที่เราก่อนว่า #เราเองที่เข้าใจอะไรผิดไป เราต้องการให้เด็กสามขวบนั่นเรียบร้อยเล่นของแล้วเก็บเป็นที่เป็นทาง พูดจาไพเราะ ยิ้มหวานทั้งวัน ร้องเพลงเต้นรำร่าเริงเหมือนตัวเทเลทับบี้กินข้าวคลุกยาบ้าทุกเช้า ทำตามสั่ง บอกซ้ายไปซ้าย บอกขวาไปขวา เชื่อฟังสุด ๆ ไม่เถียงซ๊ากคำ ยามผิดหวัง เสียใจ ลูกดูมุ่งมั่นสู้ชีวิตเหมือนโอชินในวัยเด็กที่ไม่ย่อท้อต่ออุปสรรคทุกอย่างที่อยู่ตรงหน้าโดยไม่ร้องไห้งอแง … คุณแม่เข้าใจอะไรผิดหรือเปล่าฮะ … เดี๋ยวก่อน ! พักก่อนContinue reading “ลูกมีความสุขเหรอครับ ที่ต้องร้องไห้ทุกวัน”

“7 สัญญาณ” ที่แสดงว่าเรากำลังเลี้ยงลูกมาถูกทางแล้ว 😊

เราพ่อแม่หลายครั้งสงสัยว่า เอ๊ะ!!! เราเลี้ยงลูกถูกไหม ใช่ไหม ลองสังเกตุสัญญาณต่อไปนี้นะครับ …. “7 สัญญาณ” ที่แสดงว่าเรากำลังเลี้ยงลูกมาถูกทางแล้ว 😊 1.ลูกแสดงออกทางอารมณ์กับเราได้ ทั้งโกรธ เศร้าเสียใจ หรือ กลัว นั่นแสดงว่าลูกรู้สึกปลอดภัยที่จะเป็นตัวเองต่อหน้าเรา 2.ลูกมาหาเราเมื่อเค้าเจ็บหรือมีปัญหาไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ นั่นแสดงว่าเราเป็นพื้นที่ปลอดภัยสำหรับลูก ที่ลูกจะเข้ามาพักทั้งกายและใจได้เสมอ ตลอดชีวิตของเค้า 3.ลูกสามารถพูดคุยกับเราได้ในทุกปัญหา โดยที่ไม่กลัว มันเป็นสัญญาณที่บอกว่า เราและลูกยอมรับซึ่งกันและกัน หลายครั้งลูกไม่กล้าบอก ไม่กล้าเล่าเพราะกลัวพ่อแม่โกรธ กลัวพ่อแม่เสียใจ และกลัวพ่อแม่รับไม่ได้ 4.สิ่งที่เรา Feeedback กลับไปในสิ่งที่ลูกทำลูกเป็น ไม่ใช่การบ่นต่อว่า หรือตีตรา ไม่ว่าจะเป็น “เด็กไม่ดี ขี้เกียจ โง่ งี่เง่า ฯลฯ” แต่เป็นการสอน แนะนำ เพื่อให้ลูกมีพฤติกรรมที่ดีขึ้น 5.ให้กำลังใจลูกเสมอที่จะไปให้ถึงสิ่งที่ลูกฝัน หรือไปให้สุดศักยภาพของเค้า หลายครั้งพ่อแม่จะชี้นำลูกตลอดให้ไปในทางที่พ่อแม่ต้องการ แม้จะไปถึงเป้าหมายของพ่อแม่ แต่ลูกจะรู้สึกล้มเหลว กดดันและถูกควบคุมชีวิต 6.สามารถกำหนดขอบเขตในพฤติกรรมของลูก เพื่อให้ลูกปลอดภัยได้ ลูกทำได้แค่ไหน อะไรที่ทำได้ และอะไรที่ทำไม่ได้ เพราะอะไร ทำไมContinue reading ““7 สัญญาณ” ที่แสดงว่าเรากำลังเลี้ยงลูกมาถูกทางแล้ว 😊”

เราพ่อแม่เก่งมากในการพูดให้ลูก “เจ็บใจ”😥

เราพ่อแม่เก่งมากในการพูดให้ลูก “เจ็บใจ”😥เพราะสมองเราเติบโตกว่า รู้ว่าพูดแบบไหนเจ็บสุดๆพูดเพราะอยากให้ลูกดี อยากสอน อยากให้สำนึก อยากให้ลูกทำตาม ไม่อยากให้ทำ ผิดหวัง เสียใจ หรือ โกรธ ทนไม่ไหวแล้ว ….. แต่จะดีกว่าไหมถ้าเราจะใช้มันในการคุมสติตัวเอง สรรหาคำพูดที่พูดแล้วช่วยให้ลูกได้คิด ให้ลูกได้รู้ว่าเรากำลังเป็นห่วงเค้านะ 😊 Cr#ดีต่อลูก

เมื่อลูกรู้สึกถูกปฏิเสธ

เวลาเราคุยกับใคร ไม่ว่าต่อหน้าหรือคุยโทรศัพท์ หรือเวลาเรากำลังจะทำเรื่องที่สำคัญ หรือกำลังจะทำงาน ลูกวัยเด็กเล็ก วัยอนุบาล ก็จะชอบเข้ามาเรียกร้องความสนใจทันที (เวลาอื่นเยอะแยะก็ไม่เข้ามา พอพ่อแม่ยุ่งปั๊บก็มาทันที 😅) เราเข้าใจว่ามันเป็นพัฒนาการของเด็กวัยนี้แต่มันทำให้เราหงุดหงิด รำคาญ และกลัวเสียหน้าว่าลูกเราไม่รู้จักกาลเทศะ 😖 แล้วเราตอบสนองกับลูกยังไง? มีวิธีไหมที่ดีกว่า การดุด่า การไล่ การพาลูกไปไว้ไกลๆ หรือการเดินหนี ซึ่งทำให้ลูกรู้สึกว่าถูกปฎิเสธหรือคนอื่นสำคัญกว่าหรือเสียใจ เสียself ที่ถูกดุ 😭 วิธีที่ผมได้เรียนรู้มา คือ 1.บอกคนที่กำลังคุยด้วยว่า รอแป๊บนึง (ด้วยสมมติฐานที่ว่าผู้ใหญ่มีความอดทนรอได้มากกว่าเด็ก) แล้วก็นั่งลงไปในระดับสายตาของลูกแล้วถามลูกว่า มีอะไรจะบอกพ่อ/แม่เหรอ จะให้พ่อ/แม่ช่วยอะไรเหรอ รอพ่อ/แม่คุยธุระแป๊บนึงนะ หรือ 2.ให้ลูกมาเกาะข้างขาเราไว้ แล้วก็เอามือนึงแตะตัวลูกไว้ หรือกอดลูกไว้ ให้ลูกรู้ว่าเค้าสำคัญนะ แล้วก็คุยต่อ Crดีต่อลูก

พ่อแม่ที่ฉลาดและมองการณ์ไกล จะไม่ดึงลูกออกจากปัญหาแต่จะจูงมือลูกเดินผ่านปัญหาไปด้วยกัน ‼

พ่อแม่ที่ฉลาดและมองการณ์ไกล จะไม่ดึงลูกออกจากปัญหาแต่จะจูงมือลูกเดินผ่านปัญหาไปด้วยกัน ‼ พ่อแม่เห็นอะไร 👀 1.ในชีวิตจริงเราเอาปัญหาและอุปสรรคออกไปจากชีวิตไม่ได้ ยังงัยก็ต้องเจอ และเจอทุกวัน2.ในชีวิตจริงพ่อแม่ไม่ได้อยู่ช่วยลูกได้ตลอดไป3.ในชีวิตจริงลูกไม่สามารถพึ่งใครได้จริงๆ ต้องพึ่งตัวเอง พ่อแม่คาดหวังอะไร 🧠 1.ลูกจะเรียนรู้ว่าไม่ว่าปัญหาจะเล็กหรือใหญ่ มีทางออก มีทางแก้ไขเสมอ มีสติ ไม่ต้องตกใจ ไม่ต้องกลัว2.ลูกจะรู้สึกได้โดยอัตโนมัติว่าตัวเองนั้นมีความสามารถ เกิดความภูมิใจ รู้สึกดีกับตัวเอง Self – Esteem พุ่งทะยานสูงขึ้น ปัญหาอะไรเข้ามาไม่กลัว3.ลูกจะเรียนรู้ว่าพ่อแม่อยู่ข้างเขา ไม่ทอดทิ้ง เป็นทั้งตัวอย่าง ที่ปรึกษา กองเชียร์ ผู้ช่วย และ Heroes ของเขาเสมอ แล้วแต่สถานการณ์ 📣 ดังนั้น พาลูกลุยไปกับปัญหาแบบเด็กๆของเขาตั้งแต่วันนี้ อย่าเอาสบายเรา อย่าพยายามพาลูกหนีปัญหา อย่าพยายามทำให้เส้นทางของลูกโรยด้วยกลีบกุหลาบ แล้ววันข้างหน้าเมื่อเขาต้องเจอปัญหาที่มันใหญ่ มันยากแค่ไหนก็ตาม เขาก็จะผ่านมันไปได้อย่างแน่นอน เพราะเราพ่อแม่ไม่ได้อยู่ค้ำฟ้า ไม่สามารถแก้ปัญหาให้ลูกได้ตลอดชีวิตนะครับ 😊 Cr. Fb เพจดีต่อลูก

เมื่อเด็กหญิงตัวเล็กบอกว่าโตขึ้นอยากเป็น “กะหรี่”..มันมีนัย

เมื่อเด็กหญิงตัวเล็กบอกว่าโตขึ้นอยากเป็น “กะหรี่”..มันมีนัย ตุ๊บปอง เรื่องเก่า..เล่าใหม่ครั้งหนึ่ง..เมื่อสัก 10 กว่าปีก่อนไปเยี่ยมเด็ก ๆ ที่จังหวัดหนึ่ง เจอเหตุการณ์ที่ทำให้อึ้ง ต่อเมื่อคิดแล้วจึงเข้าใจสัจจะจากคำที่เด็กผู้หญิงวัย 5 ปีคนหนึ่งได้แสดงความเห็นเป็นสัญญาณให้ตระหนัก เข้าไปในโรงเรียนวัดแห่งหนึ่งในชนบทที่ดูยังไง ๆ ก็ขาดแคลนและแสนจะด้อยโอกาสพบเด็กหญิงตัวเล็ก ๆ ดำ ๆ เกร็ง ๆ แกร็น ๆ คนหนึ่ง ความแก่นของหล่อนขนาดที่สามารถกระโดดถีบเด็กผู้ชายที่ตัวโตกว่าในฐานที่มาล้อว่า..“อีดำ..อีปรื๊ด อีพยาธิตัวตืด อีมืด อีดำ” (คำตามนี้ แต่ตุ๊บปองเอามาร้อยเรียงใหม่ให้คล้องจองกัน เพื่อเพิ่มอรรถรสและงดงามในการล้อ) เกิดต้องชะตา จึงเดินเข้าไปคุยด้วย“ชื่ออะไรลูก” เด็กหญิงคนนั้นจ้องหน้า แล้วถามกลับจนคนถามแทบกราบ“อ๋อ..มึงอยากรู้จักชื่อกูใช่ไหมวะ”เลยตอบไปว่า..“เออ..กูอยากรู้จักชื่อมึงนั่นแหละ”หล่อนหัวเราะแล้วบอกว่า..“ชื่ออีนุ่น” ได้คุยกับอีนุ่น จนรู้พื้นเพ รู้ความคิด รู้จักชีวิตอีนุ่นมากขึ้น ได้ลงไปเยี่ยมถึงบ้านของอีนุ่น ไปพบแม่ ตา ยายและป้าจนรู้จักรักใคร่ และก็เห็นว่าทุกคนก็ครือ ๆ กัน พูดจามึงมาพาโวย เหมือนอย่างที่อีนุ่น Copy มาเป๊ะ ๆ เลยนั่นแหละ เป็นคนไม่ถือเรื่องอย่างนี้นะ..ยอมรับเด็กและทุกคนได้ไม่ยาก เพราะเมื่อเด็กมีทุนชีวิตมาอย่างนี้ ก็ต้องยอมรับว่าเป็นอย่างนี้ แล้วบอกครูว่าให้เวลาในการใส่สิ่งใหม่ที่ดีContinue reading “เมื่อเด็กหญิงตัวเล็กบอกว่าโตขึ้นอยากเป็น “กะหรี่”..มันมีนัย”

พ่อแม่ควรเปิดพื้นที่ที่ลูกสามารถแสดงความสามารถแบบของเขาและช่วยให้เขามีเซลฟ์เอสตีม มีที่ยืนให้แก่เซลฟ์คือตัวตน

“หน้าที่ของวัยรุ่นอีกข้อหนึ่งคือไปหาแก๊ง ตอนเรียนประถมอายุ 7-12 ปีเด็กๆไปหาเพื่อนเพื่อทำงานเป็นทีม เป็นวัยรุ่นชั้นมัธยมอายุ 13-18 ปีเด็กๆไปหาเพื่อนมิได้เพื่อไปทำงานเป็นทีม แต่ไปหาแก๊งเข้าสังกัดเพื่อสวามิภักดิ์หัวหน้าแก๊ง เหตุที่เขาไปเพราะเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างอัตลักษณ์ ใช้อัตลักษณ์ของหัวหน้าแก๊งที่เขาชื่นชอบมาผสมผสานกับพ่อแม่แล้วผลิตบุคคลใหม่อัตลักษณ์ใหม่ ความรู้นี้บอกเราว่าแก๊งเป็นเรื่องชั่วคราวและหัวหน้าแก๊งเป็นนมกล่อง เมื่อเขาดูดอัตลักษณ์ของหัวหน้าแก๊งหมดแล้วก็ทิ้ง หัวหน้าแก๊งมีวันเอ๊กซไปร์หมดอายุ พ่อแม่ที่ชาญฉลาดจึงไม่ทำตัวเป็นศัตรูกับหัวหน้าแก๊งโดยเปิดเผย รับฟังลูกและรอเวลา เด็กจะเข้าแก๊งไหน เราอยากให้ลูกเข้าแก๊งเด็กเรียนเรียนเก่ง แต่มิใช่ทุกคนจะมีปัญญาทำได้ เด็กจะเลือกแก๊งที่เปิดพื้นที่ให้เขาแสดงความสามารถและมีเซลฟ์เอสตีม หากเขาเรียนไม่เก่งไปไหนไม่ได้ขยับตัวมีแต่ถูกดุด่าว่าโง่ไม่เอาไหน เขาจะไปเข้าแก๊งที่ยินดีต้อนรับเขาให้โอกาสเขาสำแดงฝีมือ อาจจะสูบบุหรี่พ่นควันสวยหรือมากกว่านั้น พ่อแม่ที่รู้ทันจึงควรเปิดพื้นที่ที่ลูกสามารถแสดงความสามารถแบบของเขาและช่วยให้เขามีเซลฟ์เอสตีม มีที่ยืนให้แก่เซลฟ์คือตัวตน Cr. นายแพทย์ประเสริฐ ผลิตผลการพิมพ์

การบังคับเด็กให้ทำกิจกรรมที่ไม่ชอบบ้าง จริงๆมันก็ไม่ได้แย่ไปทั้งหมด

ครั้งหนึ่งเคยดูสัมภาษณ์ แดน ดีทูบี แดนพูดประมาณว่า“ตอนเด็กๆพ่อ แม่ชอบให้ไปเป็นตัวแทน แข่งขันและอ่านทำนองเสนาะ ส่วนตัว ไม่ชอบ ไม่อยากไป พยายามจะหนี และครูที่สอนก็ดุมาก ต้องอ่านชัด ฝึกออกเสียง คำหนักเบา เสียงสั้นยาว รายละเอียดเยอะ แต่ต้องไปเพราะโดนพ่อแม่บังคับ พยายามจะหนี แต่สุดท้ายก็ต้องยอมซึ่งสุดท้ายแล้วสิ่งเหล่านั้นคือสิ่งที่พาแดนมาถึงวันนี้” “คืออยากจะบอกว่า การบังคับไม่ได้แย่เสมอไป คนทุกคนควรได้รับการโดนบังคับ และให้ยอมรับบ้าง เพราะเรามักมองไม่เห็นตัวเรา แต่พ่อแม่หรือคนอื่นอาจจะเห็นว่าเราทำแบบนี้ได้ เมื่อเราลองทำดู เราอาจจะเจอสิ่งใหม่ๆ สิ่งที่เบื้องบนให้เรามาก็ได้ อย่าปฎิเสธโอกาส “เราว่าแดนพูดได้ดี เราก็เลยได้ความคิดหนึ่งว่าลูกไม่จำเป็นต้องได้ทำแต่ในสิ่งที่ชอบหรอก บางอย่างลูกอาจจะไม่รู้เลยว่าเค้าจะทำอะไรได้ดี มีพรสรรค์ด้านไหน ไม่เข้าใจว่า ทำเพื่อตัวเองไปทำไม ทำยังไง เพราะเค้ายังเด็ก เค้ายังรักตัวเองไม่เป็นไง—————————————————————-เรามีเพื่อน ที่เล่าเรื่องเพื่อนอีกคนให้ฟังว่า เค้าอยากให้ลูกสอบติดสาธิตฯ เค้าพาลูกติวอย่างมีวินัยแล้วบอกลูกว่า“รักแม่ไหม” แน่นอนลูกตอบว่ารัก“ถ้ารักแม่ ตั้งใจนะลูก ตั้งใจติว ตั้งใจทำข้อสอบ แล้วสอบได้เป็นรางวัลให้แม่ แม่อยากให้หนูสอบได้ ทำเพื่อแม่นะ” เราก็ถามเพื่อนกลับไป ตามบทความหนึ่งที่เคยอ่านมาว่า “อย่าเอาความหวังของตัวเองไปผูกติดไว้ที่ลูก” ซึ่งเราก็เห็นด้วยกับบทความนี้“นี่มันความหวัง ความสุขของแม่ ทำไมไปโยนภาระให้ลูกเป็นคนทำ มันถูกต้องเหรอ”Continue reading “การบังคับเด็กให้ทำกิจกรรมที่ไม่ชอบบ้าง จริงๆมันก็ไม่ได้แย่ไปทั้งหมด”

เลี้ยงลูกแบบฉลาด

เลี้ยงลูกแบบฉลาด “ตอนนี้ไม่ค่อยซ้อมดนตรีเลยบอกว่ายาก บังคับให้เล่นก็ร้องไห้ต้องทำยังไงดี”😢 “ตอนสอบต้องติวให้รึเปล่า..เดี๋ยวลูกจะเข้าใจผิดคิดว่าเรากดดันเรื่องเรียน” “เข้มงวดแค่ไหน ถึงจะไม่ทำให้ลูกเครียด.เป็นคำถามที่ไม่มีใครตอบให้ใครได้เลยจริงๆเพราะโลกนี้ ไม่มีเครื่องวัดความกดดัน, ความเครียด, ความเข้มงวดเป็นหน้าจอดิจิตอลให้เราเห็น.แต่หมออยากแชร์เนื้อหาส่วนหนึ่งในหนังสือเรื่อง GRITว่าด้วยเรื่องการเลี้ยงลูกแบบฉลาด.หลังจากความรู้เรื่องการเลี้ยงลูกเชิงบวกแพร่หลายพ่อแม่ส่วนใหญ่เข้าใจว่าการเลี้ยงลูก ด้วยเหตุผลเป็นเรื่องดีและการทำโทษ หรือการกระทำใดๆที่กดดัน เคร่งเครียด เป็นเรื่องไม่ดีบางคนถึงขั้นวิจารณ์การเลี้ยงดูลูกของครอบครัวอื่น.ความจริงก็คือความเครียดที่พอเหมาะ (positive stress)ไม่ได้ทำร้ายสมองเด็กยังเป็นสารตั้งต้นชั้นดี ของคำว่า ศักยภาพ ความเครียดที่พอเหมาะเป็นความเครียดที่เกิดจาก การได้เผชิญอุปสรรคและต้องดึงความสามารถของตัวเองมาแก้ปัญหาเป็นความเครียดที่คาดเดาได้(ไม่ใช่การทำร้ายร่างกาย ทารุณกรรมทางเพศ ทำร้ายจิตใจจนทำให้เสียคุณค่าในตัวเอง ทอดทิ้งละเลยโดยสิ้นเชิง….พวกนี้คือ major stress ที่ส่งผลร้ายต่อสมอง) งานบ้านที่ไม่อยากทำ แต่ก็ต้องทำนี่ก็เกิด positive stress พ่อแม่ เข้มงวด กับลูก มีการวางกติกากันก่อนทำไม่ได้ก็ต้องรับผลของการกระทำ….นี่ก็ positive stress การซ้อมดนตรี กีฬา การทำสิ่งที่ยากกว่าความสามารถปัจจุบันของตัวเองก็เป็นความเครียดแต่ถ้าผ่านมันไปได้ ก็เก่งนี่ก็ positive stress เรื่องที่ควรรู้ถัดมาคือเด็กที่ไม่มีใครคาดหวังอะไรกับเค้าเลยไม่ใช่เด็กที่คนอื่นต้องอิจฉาจะทำหรือไม่ทำก็ได้จะซ้อมหรือไม่ซ้อมก็ได้จะสอบตก หรือสอบได้ ก็ไม่ต่างกันจะได้คะแนนเท่าไหร่ก็ได้ เค้ามิใช่เด็กที่จะภาคภูมิใจในตัวเองเพราะเด็กอยากให้คนที่เค้ารัก ชื่นชมเค้าเสมอการชื่นชมที่มีแต่เปลือกใช้ได้แค่พักเดียวอีกไม่นานเค้าจะตั้งคำถามว่าเค้ามีอะไรควรค่ากับการชมนั้นรึเปล่าหลังจากนั้น เค้าจะรู้ว่า คำชมนั้น ไม่มีค่าอะไรเพราะ ดี ไม่ดี ทำหรือไม่ทำ…ก็ได้มาอยู่ดี ดังนััน การเลี้ยงลูกอย่างฉลาดไม่ได้หมายถึงContinue reading “เลี้ยงลูกแบบฉลาด”

7 Characters ที่ #มนุษย์จะมีเหนือหุ่นยนต์ตลอดไป

โดย รศ.นพ.สุริยเดว ทรีปาตี #Creativity จินตนาการเหนือวิชาความรู้ ไม่ว่า จะเป็น Growth mindset, Out of box, Lateral thinking หรือแม้แต่การไม่ยึดติดกรอบเดิมๆ2.#Curiousity ความใฝ่ฝัน อยากรู้ อยากเห็น อยากเรียนรู้ กระตือรือร้น ทะเยอทะยาน3.#LovewithBondingAttachment สายใยรักและความผูกพัน ที่พร้อมจะร่วมทุกข์สุขไปด้วยกัน4.#Morality กตัญญูรู้คุณ มีวินัย รับผิดชอบ ทักษะควบคุมตนเอง หรือยับยั้งชั่งใจ น้ำใจแบ่งปันเอื้ออาทร5.#Consciousness ใช้สติจัดการอารมณ์ และความเครียดที่มีได้6.#Inspiration แรงบันดาลใจ ศรัทธา พลังบวก7.#ResiliencyandAdversarialGrowth พลังอึดอดทนฮึด สู้ และเสริมพลังจากลบเป็นบวก จากวิกฤติเป็นโอกาสแห่งการพัฒนา Cr.การประชุมนานาชาติจิตวิทยาทั่วโลก ในครั้งที่ หมอเดว ได้รับเชิญไปพูดในหัวข้อ ต้นทุนชีวิตเด็กและเยาวชน (#LifeAssests #PositiveDevelopment) #บันทึกหมอเดว